Zabytki techniki

Wiatrak typu holenderskiego w Szwarszowicach (ok. 1880)

Wiatrak szwarszowicki wznosi się tuż przy drodze przebiegającej przez wieś, relacji Ostrowiec Świętokrzyski – Nowa Słupia, po jej północnej stronie. Na wschód od niego znajdują się zabudowania rodziny Kaczmarskich – dawnych właścicieli, na północ i zachód rozciągają się grunty orne.

Wiatrak pochodzi z końca XIX w. Został postawiony pomiędzy rokiem 1880 a 1885 przez gospodarza Józefa Kaczmarskiego. Poprzednio w tym miejscu stał należący do jego rodziny wiatrak – koźlak, który został spalony około 1880 r. Czynu tego, jak wspominają miejscowi, dokonał ktoś z okolicznych mieszkańców, a motywem była najprawdopodobniej sąsiedzka zazdrość. Józef Kaczmarski, kontynuując rodzinne tradycje młynarskie, w miejscu spalonego wiatraka wybudował nowy, różniący się od poprzedniego konstrukcją i materiałami użytymi do budowy.

Wiatrak był w ruchu do 1955 r. Po śmierci budowniczego, Józefa Kaczmarskiego, w 1911 r. przeszedł na własność jego syna, a potem wnuka. W posiadaniu rodziny Kaczmarskich wiatrak znajdował się do 1970 r. Od 1970 r. obiekt stanowi własność Muzeum Wsi Kieleckiej (do inwentarza muzealnego został wpisany 27 sierpnia 1970 r.). 9 września 1957 r. trafił on do rejestru zabytków pod numerem 563.

Przez szereg lat w wiatraku nie dokonywano poważniejszych zmian ani w konstrukcji ani w wyposażeniu. Izabella Pieczul, autorka opracowania poświęconego budowli, powołując się na relacje ustne Stanisława Kaczmarskiego, wnuka Józefa, podaje, że w okresie 1900-1955 nie dokonywano poważniejszych zmian w konstrukcji i wyposażeniu wiatraka. W 1915 r. wymieniono dach, a w 1937 r. zniszczone koło zamachowe i wał napędowy. Urządzenia zostały jednak wykonane według pierwowzoru. W latach 40. ubiegłego wieku zamontowano w wiatraku odsiewacz cylindryczny, który zastąpił tzw. pytel. Pierwotny pytel był wykonany z tkaniny jedwabnej. W międzywojniu robiono go z tkaniny wełnianej, tzw. siciaka. Najszybszej eksploatacji ulegały skrzydła, które zastępowano nowymi co kilka, kilkanaście lat. Skrzydła wymieniono w r. 1947, w latach 70. W 2009 r. obiekt przeszedł gruntowny remont. Otrzymał nowy dach, belki stropowe oraz skrzydła, część wyposażenia; wszystko na wzór poprzednich.