Wiatrak typu holenderskiego w Szwarszowicach (ok. 1880)

Wiatrak szwarszowicki wznosi się tuż przy drodze przebiegającej przez wieś, relacji Ostrowiec Świętokrzyski – Nowa Słupia, po jej północnej stronie. Na wschód od niego znajdują się zabudowania rodziny Kaczmarskich – dawnych właścicieli, na północ i zachód rozciągają się grunty orne.

Wiatrak pochodzi z końca XIX w. Został postawiony pomiędzy rokiem 1880 a 1885 przez gospodarza Józefa Kaczmarskiego. Poprzednio w tym miejscu stał należący do jego rodziny wiatrak – koźlak, który został spalony około 1880 r. Czynu tego, jak wspominają miejscowi, dokonał ktoś z okolicznych mieszkańców, a motywem była najprawdopodobniej sąsiedzka zazdrość. Józef Kaczmarski, kontynuując rodzinne tradycje młynarskie, w miejscu spalonego wiatraka wybudował nowy, różniący się od poprzedniego konstrukcją i materiałami użytymi do budowy.

Wiatrak był w ruchu do 1955 r. Po śmierci budowniczego, Józefa Kaczmarskiego, w 1911 r. przeszedł na własność jego syna, a potem wnuka. W posiadaniu rodziny Kaczmarskich wiatrak znajdował się do 1970 r. Od 1970 r. obiekt stanowi własność Muzeum Wsi Kieleckiej (do inwentarza muzealnego został wpisany 27 sierpnia 1970 r.). 9 września 1957 r. trafił on do rejestru zabytków pod numerem 563.

Przez szereg lat w wiatraku nie dokonywano poważniejszych zmian ani w konstrukcji ani w wyposażeniu. Izabella Pieczul, autorka opracowania poświęconego budowli, powołując się na relacje ustne Stanisława Kaczmarskiego, wnuka Józefa, podaje, że w okresie 1900-1955 nie dokonywano poważniejszych zmian w konstrukcji i wyposażeniu wiatraka. W 1915 r. wymieniono dach, a w 1937 r. zniszczone koło zamachowe i wał napędowy. Urządzenia zostały jednak wykonane według pierwowzoru. W latach 40. ubiegłego wieku zamontowano w wiatraku odsiewacz cylindryczny, który zastąpił tzw. pytel. Pierwotny pytel był wykonany z tkaniny jedwabnej. W międzywojniu robiono go z tkaniny wełnianej, tzw. siciaka. Najszybszej eksploatacji ulegały skrzydła, które zastępowano nowymi co kilka, kilkanaście lat. Skrzydła wymieniono w r. 1947, w latach 70. W 2009 r. obiekt przeszedł gruntowny remont. Otrzymał nowy dach, belki stropowe oraz skrzydła, część wyposażenia; wszystko na wzór poprzednich.

Wiatrak jest obiektem wolnostojącym, murowanym, dwukondygnacyjnym, postawionym na planie koła, o średnicy 7,4 m. Ma kształt ściętego stożka, o wysokości około 9 metrów. Jego ściany zwężają się stopniowo ku górze. Do budowy wiatraka użyto kamienia zespojonego zaprawą wapienną. Grubość ścian waha się w granicach 60-70 cm, przy czym w niższych partiach są one grubsze. Budowlę posadowiono na fundamencie z kamienia łamanego na zaprawie wapienno-glinianej.

Wiatrak posiada dwa otwory: okienny i wejściowy. Okno ma kształt wydłużonego prostokąta. Usytuowane jest w górnej kondygnacji; wychodzi na południe. Od strony wewnętrznej posiada kratę z metalowych prętów. Otwór wejściowy stanowią jednoskrzydłowe drewniane drzwi, spągowe, na zawiasach pasowych, poprzedzone schodkami. Znajdują się one po stronie wschodniej.

Budynek wiatraka posiada ruchomy dach, mający kształt ściętego stożka. Pokryty jest on pojedynczym gontem, na odeskowaniu. Na dachu znajduje się drewniana budka nakryta dwuspadowym daszkiem. Przez tę budkę wypuszczone jest na zewnątrz zakończenie wału skrzydłowego, na którym są osadzone skrzydła zwane śmigami, stanowiące mechanizm napędowy wiatraka. Jest ich pięć. Większa liczba śmigieł miała zwiększać szybkość obrotów mechanizmu napędowego wiatraka, a przez to skracać czas przemiału.

Konstrukcję dachu tworzą promieniście ustawione krokwie. Dolne końce krokwi wspierają się na belkach stropowych ułożonych w formie kolistej kraty, stanowiącej podstawę urządzenia jezdnego wiatraka.

Dach obracano (nawet o 360 stopni) przy pomocy drewnianego drąga zwanego dyszlem o długości około 9 m, znajdującego się na zewnątrz budynku. Jednym końcem drąg osadzony był między dwiema krokwiami, drugi koniec opierał się na specjalnej podpórce zrobionej z pniaka; obecnie brak podpórki.

Cała konstrukcja wewnętrzna wiatraka jest drewniana. Podłogi obu kondygnacji są wykonane z sosnowych, nieheblowanych desek. Deski parteru spoczywają na legarach, podłogi piętra na belkach stropowych. Obie kondygnacje łączą drewniane schody, jednobiegowe, policzkowe, usytuowane po prawej stronie od wejścia.

Na dolnej kondygnacji znajdują się urządzenia przeznaczone do końcowej obróbki, tj. do odsiewania i czyszczenia. Są to: skrzynia mączna z odsiewaczem cylindrycznym, skrzynia na mlewo oraz młynek do czyszczenia ziarna.

Górna kondygnacja kryje cały mechanizm młyński. Tam zostały zainstalowane urządzenia transmisyjne i mielące. U samej góry wiatraka usytuowany jest wał napędowy (skrzydłowy) ułożony ukośnie. Przednia część wału wykonana jest ze stali. Została ona odlana w ostrowieckiej hucie. Jej przedni koniec wystaje na zewnątrz. Druga część wału znajduje się w drewnianej obudowie. Z kolei tylna część wału wykonana jest z drewna sosnowego. W połowie długości wału osadzone jest pionowe koło paleczne. Koło paleczne zazębia się na koło poziome, przekazując mu ruch obrotowy. W górnej części wału osadzone jest małe koło sztorcowe, poniżej którego znajduje się duże koło sztorcowe.

Urządzenia mielące stanowią dwa złożenia kamieni młyńskich. Jedno z tych złożeń posiada kamienie większe (ośmioćwierciowe), które służyły do produkcji mąki i kasz, drugie jest mniejsze (pięcioćwierciowe) używane do przemiału zboża na śrutę. Kamienie wykonane są z piaskowca. Zakupiono je w okresie międzywojennym we Wzdole.

Kamienie zakrywa drewniana obudowa. Nad nią znajduje drewniany kosz zsypowy na zboże. Wsypywane do kosza zboże przez korytko dostawało się przez otwór górnego kamienia pomiędzy płaszczyzny mielące. Roztarte w kamieniach ziarno odprowadzane było rurą zsypową wykonaną z desek do odsiewacza cylindrycznego stojącego na parterze. Odsiana mąka wędrowała do skrzyni. Mlewo, które nie przeszło przez sito było poddawane powtórnej obróbce w kamieniach.

Złożenie kamieni przeznaczone na śrutę nie posiadało urządzenia odsiewającego.

W szwarszowickim młynie wytwarzano głównie mąkę żytnią, w tym mieloną jednorazowo i tzw. pytlową, a ponadto dokonywano przemiału ziarna na kaszę jęczmienną i jaglaną oraz śrutę. Mielono przede wszystkim żyto i jęczmień, rzadko pszenicę.

Wytwarzana w Szwarszowicach mąka nie odznaczała się wysoką jakością. Było to spowodowane brakiem specjalnych urządzeń czyszczących ziarno, które miały główny wpływ na otrzymywany produkt.

Wiatrak w Szwarszowicach ma bardzo dużą wartość zabytkową. Jest jednym z niewielu wiatraków typu holenderskiego zachowanych do naszych czasów na terenie województwa świętokrzyskiego. Co ciekawe różni się on od „holendrów” materiałem budowlanym i pewnymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi. Posiada kilka cech typowych dla wiatraków – koźlaków, charakterystycznych dla naszych terenów (jest dwukondygnacyjny, podczas gdy „holendry” liczyły 3,4 kondygnacje; jego sterowanie odbywało się z zewnątrz, tak jak w koźlaku, a nie od wewnątrz jak to miało miejsce w „holendrach”; nie posiadał on również specjalnych urządzeń czyszczących, które były montowane w „holendrach”).

Zagadkowa pozostaje kwestia jak to się stało, że szwarszowicki gospodarz wzniósł wiatrak typu holenderskiego. Według wszelkiego prawdopodobieństwa wzorował się na „holendrach”, znajdujących się w okolicach, które stanowiły własność rządową. Znajdowały się one m.in. w Kunowie czy pod Małachowem, miejscowościach odległych o kilkanaście kilometrów od Szwarszowic. Z kolei zastosowanie rozwiązań konstrukcyjnych i budowlanych typowych dla koźlaków, wynikało z faktu posiadania przez budowniczego takowego obiektu wcześniej. Szwarszowicki obiekt jest murowany, co jest niezmiernie rzadkie. Na terenie całego województwa świętokrzyskiego, do dziś zachował się jeszcze jeden wiatrak murowany w Krasocinie. Ciekawa jest również sprawa śmigieł, których jest pięć. Pięcoramienne skrzydła na terenie Polski należą do rzadkość. To co szczególnie warte podkreślenia to wyposażenie wiatraka – autentyczne i niemal kompletne.

Wiatrak jest udostępniany do zwiedzania. Klucz do obiektu znajduje się w sąsiadującym z nim gospodarstwie należącym do rodziny Kaczmarskich.

Opracowania:

I. Pieczul, Holenderski wiatrak w Szwarszowicach w powiecie opatowskim, Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego 1975, t. 9, Kraków 1975, s. 462-480

 

2010.03.10 TK 888a

 

2010.03.10 TK 897a

 

2010.03.10 TK 898a

 

2010.03.10 TK 904a

 

Dodaj komentarz


Kod antyspamowy
Odśwież